پسیكۆلۆژیای كۆمەڵایەتی گرنگییەكی زۆری هەیە لە تێگەیشتنی ڕەفتاری مرۆڤدا، چونكە ڕووناكی دەخاتە سەر چۆنیەتی كاریگەریی كۆمەڵگا و گروپە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر بیركردنەوە، هەست و سۆز و ڕەفتاری تاكەكان. تێگەیشتن لە پسیكۆلۆژیای كۆمەڵایەتی یارمەتیمان دەدات لە چارەسەر كردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان، پەرەپێدانی پەیوەندییە نێوان خەڵك، و دروستكردنی كۆمەڵگایەكی باشتر. بە بەكارهێنانی ئەم زانستە، دەتوانین هۆكارەكانی جیاوازی و پێكدادانە كۆمەڵایەتییەكان بزانین و ڕێگەچارەیەكی باشتر بدۆزینەوە بۆ بەهێزكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان.
چەند کەسایەتییەکی دیاری بواری دەروونناسی کۆمەڵایەتی
بواری دەروونناسی کۆمەڵایەتی زۆر بەربڵاو و گرنگە و لەلایەن زۆر زانا و توێژەرەوە کاری لەسەر کراوە. هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی ئەم بوارە بریتین لە:
کورت لیوین: (Kurt Lewin) یەکێک لە دامەزرێنەرانی دەروونناسی کۆمەڵایەتییە، بە تێۆرییەکانی سەبارەت بە گۆڕانکاریی ڕەفتار و کاریگەریی گرووپەکان ناسراوە.
ستانلی میلگرام : (Stanley Milgram) بە ئەزموونە بەناوبانگەکەی لەسەر گوێڕایەڵی و فرمانپێڕاوبوون ناسراوە، کە کاریگەریی دەسەڵاتی ڕەسمی لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ دەخاتەڕوو.
فلیپ زیمباردۆ: (Philip Zimbardo) بە ئەزموونی زیندانەکەی ناسراوە، کە کاریگەریی ڕۆڵەکان و ژینگە لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ دەخاتەڕوو.
سۆڵۆمن ئاش: (Solomon Asch) بە ئەزموونەکانی لەسەر پەستان و ڕەفتاری گرووپەکان ناسراوە و چۆن گرووپەکان کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی تاکەکان دەکەن.
ئێریش فروم: (Erich Fromm) زۆرترین کاری لەسەر تێگەیشتن لە مرۆڤ و کۆمەڵگە بوو. کاردانەوەی سەرەکییەکانی لەسەر تەبا بوون و جیاوازییەکانی نێوان مرۆڤ و کۆمەڵگە بوو، و چۆن ئەمە کاریگەری لەسەر شێوەی ژیان و ڕەفتاری تاکەکان دەکات.
کورت لیوین (Kurt Lewin) زانایەکی ناوداری ئەمریکی بوو لە بواری دەروونناسی کۆمەڵایەتیدا. کاریگەریی زۆری لەسەر پەرەپێدانی ئەم بوارە هەبووە و بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی دەروونناسی کۆمەڵایەتیی نوێ دادەنرێت. لیوین بە شیکردنەوەی سێگۆشەی (Field Theory) ناسراوە، کە تیشک دەخاتە سەر کاریگەریی ژینگە و هەڵسوکەوتی تاکەکان لەسەر یەکتر. هەروەها، لێکۆڵینەوەکانی لەسەر گرووپەکان و داینامیکی گرووپەکان کاریگەریی گەورەیان لەسەر بواری بەڕێوەبردن و گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی هەبووە. بەرهەمەکانی لیوین لە بواری پەروەردە و چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتیەکانیشدا بەکاردێن. بە گشتی، دەتوانین بڵێین کورت لیوین ڕۆڵێکی گرینگی لە پەرەپێدانی دەروونناسی کۆمەڵایەتی گێڕاوە و بیرۆکەکانی تا ئێستا کاریگەرن.
ستانلی میلگرام (Stanley Milgram) زانایەکی دەروونناس بوو کە کاریگەرییەکی گەورەی لە بواری دەروونناسی کۆمەڵایەتیدا هەبوو. بە تایبەت، لەگەڵ ئەزموونە بەناوبانگەکەی خۆیدا کە لەسەر "گوێڕایەڵی بەرامبەر بە دەسەڵات" بوو، زۆر ناسراوە. لەو ئەزموونەدا، میلگرام کاریگەریی فەرمان و دەسەڵاتێکی ناڕاستەوخۆی لەسەر ئەو کەسانە دەخوێنێتەوە کە بەشداری ئەزموونەکە دەکەن. ئەنجامەکانی ئەو ئەزموونە، کە زۆر جێی سەرنج بوون، نیشانیان دا چەندە خەڵک ئامادەن گوێڕایەڵی بە فەرمانێکی دەسەڵاتدار بکەن، تەنانەت ئەگەر ئەو فەرمانە دژ بە ویژدانیان بێت. کاری میلگرام بە شێوەیەکی بەرچاو لە تێگەیشتنی ئێمە لەسەر گوێڕایەڵی، بەرهەمهێنانی، و ڕەفتاری مرۆڤ لە ناو کۆمەڵگەدا کاریگەری هەبووە و هێشتا تا ئەمڕۆش وتووێژی لەسەر دەکرێت.
فلیپ زیمباردۆ ، (Philip Zimbardo) زانایەکی دەروونناسی کۆمەڵایەتیی ئەمریکی بوو کە بە توێژینەوە بەناوبانگەکانی لەسەر کاریگەریی دەسەڵات و ڕۆڵەکان لەسەر ڕەفتاری مرۆڤ ناسراوە. ناوبانگترین کارەکەی، لە پرۆژەی زیندانە ستەنفۆردەکەیدا دەردەکەوێت، کە تێیدا دەردەکەوێت چۆن دەسەڵات و ژینگە دەتوانن ڕەفتاری خەڵک بگۆڕن، ئەم توێژینەوە زۆر بەربڵاو بوو و کاریگەریی گەورەی لەسەر تێگەیشتنی ئێمە لە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاری مرۆڤ هەبوو. لەگەڵ ئەوەشدا، زیمباردو کارێکی زۆری لەسەر بابەتەکانی وەک لایەنی خراپی مرۆڤ، بەرپرسایەتی تاکەکەس و کاریگەریی میدیا کردووە. بە گشتی، بەشێوەیەکی بەرچاو لە گەشەپێدانی دەروونناسی کۆمەڵایەتی دا بەشداری کردووە و هەمیشە بە زانایەکی کاریگەر و بەهێز لە بواری خۆیدا دەناسرێت.
سۆلۆمۆن ئاش (Solomon Asch) زانایەکی دەروونناسی کۆمەڵایەتی بوو کە بە کارەکانی سەبارەت بە پەستان و کاریگەری گرووپ ناسراوە. لە تاقیکردنەوە ناسراوەکانی دا، ئاش نیشانی دا کە چۆن مرۆڤ دەتوانێت رای خۆی بگۆڕێت بەهۆی پەستان و راگرتنی گرووپەوە، تەنانەت ئەگەر بزانێت راگرتنی گرووپ هەڵەیە. ئەم تاقیکردنەوانە کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر تێگەیشتنمان لە پەستانێکی کۆمەڵایەتی و کاریگەرییەکانی لەسەر جێگیرکردنی بیرکردنەوە و ڕەفتار هەبوو. بەرهەمەکانی ئاش بنەمایەکی گرنگیان بۆ زانستی دەروونناسی کۆمەڵایەتی داڕشتووە و تا ئەمڕۆش لە زانکۆکان دەخوێندرێن. کاریگەرییەکانی لەسەر تێگەیشتنمان لە جۆرەکانی گوێڕایەڵی و هەڵسوکەوتی مرۆڤ لە ناو گرووپدا بێ سنوورە.
ئێریش فروم (Erich Fromm) بیرمەندێکی ناوداری ئەڵمانی بوو کە لە بواری سایکۆلۆژی کۆمەڵایەتی دا کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو. لەدایکبووی ١٩٠٠ و کۆچی دوایی کردووە لە ١٩٨٠. فروم لەگەڵ ئەوەی پزیشکی بوو، بەڵام زۆرترین کاری لەسەر تێگەیشتن لە مرۆڤ و کۆمەڵگە بوو. کاردانەوەی سەرەکییەکانی لەسەر تەبا بوون و جیاوازییەکانی نێوان مرۆڤ و کۆمەڵگە بوو، و چۆن ئەمە کاریگەری لەسەر شێوەی ژیان و ڕەفتاری تاکەکان دەکات.
کاریگەرییەکانی ئێریش فروم لە بوارەکانی خوارەوەدا دیارن:
تێگەیشتن لە مرۆڤی سەردەم: فروم شیکردنەوەیەکی قووڵی بۆ کۆمەڵگەی سەرمایەداری کرد و کاریگەرییەکانی لەسەر کەسایەتی و ڕەفتاری مرۆڤی تاکەکە بەدی کرد. ئەو بە دڵنیاییەوە باس لەوە دەکات کە چۆن کۆمەڵگە دەتوانێت مرۆڤ بکاتە کەسێکی بێهێز و بێ توانا.
ئازادی و بەرپرسیارییەتی: فروم باس لە گرنگیی ئازادیی تاکەکان دەکات، بەڵام لەگەڵیدا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئەم ئازادییە بەرپرسیارییەتییەکی گەورەی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت.
خۆشەویستی و پەیوەندییە مرۆڤایەتییەکان: فروم بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر خۆشەویستی نووسیوە و جیاوازیی نێوان خۆشەویستیی پێویست و خۆشەویستیی بەرهەمهێنان بەدی کردووە.
بە گشتی، کارەکانی ئێریش فروم گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سایکۆلۆژی کۆمەڵایەتی دا دروست کرد و هێشتا لێکۆڵینەوەکانی سەرچاوەیەکی گرنگی فکرییە بۆ تێگەیشتن لە مرۆڤ و کۆمەڵگە. کتێبەکانی وەک "ترسی ئازادی" و "هونەری خۆشەویستی" نمونەیەکی زیندووین لەسەر ئەم کارە گرنگانەی.
کاریگەریی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی لە پەرەپێدانی کۆمەڵگای کوردیدا و باشترکردنی ئاستی ژیان
بەشێک لەو ڕێگایانەی کە دەروونناسیی کۆمەڵایەتی دەتوانێت کۆمەڵگای کوردی پێش بخات:
بەهێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان: لێکۆڵینەوەکانی ئاش لەسەر پێگەیاندن و کاریگەریی گروپ سەلماندوویەتی کە چۆن پێگەیاندن و فشاری گروپ دەتوانێت لەسەر بیرکردنەوە و هەڵسوکەوتی تاکەکان کاریگەریی هەبێت. بەکارهێنانی ئەم زانیارییە دەتوانێت یارمەتی بدات لە بەهێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی کۆمەڵگایەکی هاوکاریتر.
کەمکردنەوەی توندوتیژی و پەراوێزخستن: کاریگەرییەکانی میلگرام و زیمباردو لەسەر فرمانبەربوون و کاریگەریی دەسەڵات سەلماندوویەتی کە چۆن دەسەڵات دەتوانێت ببێتە هۆی توندوتیژی و پەراوێزخستن. تێگەیشتن لەم مەسەلانە و بەکارهێنانی ئامرازەکانی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی دەتوانێت یارمەتی بدات لە کەمکردنەوەی توندوتیژی و پەراوێزخستن لە کۆمەڵگادا.
پەرەپێدانی کەلتووری گفتوگۆ و قبوڵکردنی جیاوازی: ئێریش فرۆم لەسەر گرنگیی خۆشەویستی و تێگەیشتن لە نێوان مرۆڤەکان باس دەکات. بەکارهێنانی ئەم بیرۆکە دەتوانێت یارمەتی بدات لە پەرەپێدانی کەلتووری گفتوگۆ و قبوڵکردنی جیاوازی لە نێوان تاکەکاندا.
بەهێزکردنی هەستی نیشتمانی و یەکێتی نەتەوەیی: لە ڕێگای بەکارهێنانی تیۆرییەکانی کورت لێوین لەسەر گۆڕینی هەڵسوکەوت، دەتوانرێت بەرنامەکانی پەرەپێدانی کۆمەڵایەتی دروست بکرێن کە یارمەتی بەهێزکردنی هەستی نیشتمانی و یەکێتی نەتەوەیی دەدەن.
چاکسازیی سیستەمی دادوەری و پۆلیس: تێگەیشتن لە هۆکارە کۆمەڵایەتییەکانی تاوانکاری و بەکارهێنانی ئامرازەکانی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی دەتوانێت یارمەتی بدات لە چاکسازیی سیستەمی دادوەری و پۆلیس و کەمکردنەوەی تاوان.
دەروونناسیی کۆمەڵایەتی دەتوانێت ڕۆڵێکی گرینگی بگێڕێت لە پەرەپێدانی کۆمەڵگای کوردیدا و باشترکردنی ئاستی ژیان. بەڵام پێویستە ئەم بوارە بە شێوەیەکی زانستی و پراکتیکی بەکاربهێندرێت و لەگەڵ پێداویستییەکانی کۆمەڵگای کوردیدا بگونجێنرێت. پێویستە لێکۆڵینەوەی زۆرتر بکرێت لەسەر کێشە کۆمەڵایەتییەکانی کوردستان و بەکارهێنانی دەروونناسیی کۆمەڵایەتی بۆ چارەسەرکردنیان.
نظرات
ارسال یک نظر